قالیباف
Carpet Weaverقالیباف فرش دستباف را روی دار میبافد؛ خامه را رج به رج بر چلهها گره میزند، پود میگذراند و با دفتین میکوبد تا نقش نقشه یا طرح ذهنی روی فرش شکل بگیرد. او پرز را میچیند، قواره و رنگ کار را کنترل میکند و فرش آماده را از دار پایین میکشد.
- کد ISCO
- 8152
- کد NOC
- 451
معرفی شغل قالیباف
قالیباف فرش دستباف را روی دار میبافد؛ خامهٔ پشم یا ابریشم را رج به رج بر چلهها گره میزند، پود میگذراند و با دفتین میکوبد تا بافتی یکدست شکل بگیرد. او نقشهٔ شطرنجی را خانه به خانه به گره ترجمه میکند یا در بافت عشایری طرح را از حافظه می‌آورد. قالیبافی در ایران هم پیشه‌ای کارگاهی است و هم کاری خانگی، و کیفیت کار با رجشمار، یکدستی رنگ و قوارهٔ فرش سنجیده میشود.
این شغل در آگهی‌های استخدام با عنوان‌هایی مانند بافندهٔ فرش دستباف، بافندهٔ قالی، فرش‌باف، گره‌زن قالی و بافندهٔ گلیم و گبه هم دیده میشود.
یک روز کاری قالیباف
کار هر فرش با چلهکشی آغاز میشود. قالیباف شمار چلهها را از روی ابعاد سفارش و رجشمار حساب میکند، نخ چله را با کشش یکسان دور سردار و زیردار می‌پیچد، دار را با گوه تراز و کشش را یکدست میکند و سپس کوجی و هاف را می‌بندد تا راه پود باز شود. چند رج گلیم هم میبافد تا چلهها مهار شوند. خطای این مرحله تا آخرین رج با بافنده می‌ماند.
فرش‌های کارگاهی از روی نقشهٔ شطرنجی بافته می‌شوند که هر خانهٔ آن یک گره است. قالیباف رنگ و شمار گره‌های هر خانه را می‌خواند و روی چله پیاده میکند؛ در کارگاه‌های بزرگ استادکار نقشه را با آهنگی ثابت می‌خواند و چند بافنده هم‌زمان می‌بافند. درست شمردن چلهها و جا نینداختن گره، چیزی است که طرح را قرینه و حاشیه را منظم نگه می‌دارد.
قلب کار زدن گره است؛ گره فارسی یا ترکی، بسته به سبک منطقه و نقشه. بافنده خامه را دور چلهها می‌پیچد، با چاقوی قالیبافی در اندازهٔ یکسان می‌برد و رج را تا انتها پیش می‌برد. پس از هر رج، پود ضخیم و نازک از میان چلهها گذرانده میشود تا گرهها قفل شوند. یکنواختی و سرعت این حرکت هم ظرافت بافت را تعیین میکند و هم اجرت روزانه را.
پس از هر رج، دفتین کوبیده میشود تا گرهها بنشینند و تراکم در سراسر فرش یکسان بماند. قالیباف لبه‌ها را می‌پاید تا فرش کج نشود و عرض آن در بالا و پایین یکی بماند. کنترل رنگ هم کار اوست: برداشتن کلاف‌ها از یک لات رنگرزی و آمیختن تدریجی کلاف تازه با کلاف قبلی، جلوی ابرش و خط‌افتادگی رنگ را در پهنای فرش می‌گیرد.
پرز هر رج با قیچی قالیبافی چیده میشود تا سطح فرش هم‌تراز بماند و نقش واضح دربیاید. در پایان، گلیم انتهایی بافته میشود، فرش از دار پایین کشیده میشود و پس از پرداخت نهایی برای شست‌وشو و رفوگری می‌رود. آن‌گاه کار به کارفرما، تعاونی یا خریدار تحویل داده میشود و اجرت بافت بر پایهٔ متراژ و رجشمار حساب میشود.
نشستن ساعت‌ها روی نیمکت با گردن خمیده، فشار کار را به کمر، شانه و مچ منتقل میکند. بافندهٔ باتجربه ارتفاع نیمکت و فاصلهٔ کار را تنظیم میکند، نور را روی سطح بافت می‌آورد و میان کار، کشش و استراحت کوتاه می‌گذارد. مرتب نگه داشتن کلاف‌ها، تیز نگه داشتن چاقو و قیچی و پاک کردن گرد پشم هم بخشی از همین نظم روزانه است.
وظایف شغلی قالیباف
- برپا کردن دار قالی و تراز کردن سردار و زیردار پیش از آغاز بافت.
- چلهکشی دار بر پایهٔ ابعاد سفارش و رجشمار تعیینشده.
- بافتن چند رج گلیم در ابتدای فرش برای مهار کردن چلهها.
- خواندن نقشهٔ شطرنجی فرش و تبدیل هر خانه به گره روی چله.
- زدن گره فارسی یا ترکی متناسب با سبک منطقه و نوع نقشه.
- بریدن خامه پس از هر گره با چاقوی قالیبافی در اندازهٔ یکسان.
- گذراندن پود ضخیم و نازک از میان چلهها پس از هر رج گره.
- کوبیدن دفتین روی هر رج برای یکدست شدن تراکم بافت.
- چیدن پرز هر رج با قیچی قالیبافی تا سطح فرش هم‌تراز بماند.
- پایش قوارهٔ فرش و اصلاح کجی لبه‌ها و بی‌نظمی حاشیه حین بافت.
- انتخاب کلاف خامه از یک لات رنگرزی برای پیشگیری از ابرش.
- رفع عیب‌های بافت مانند گره افتاده، پود شل و چلهٔ پاره.
- بافتن گلیم انتهایی و پایین کشیدن فرش از دار پس از پایان بافت.
- پرداخت نهایی سطح فرش و گرفتن پرزهای اضافه پیش از تحویل.
- شمارش و ثبت رج‌های بافته‌شده برای گزارش پیشرفت کار به کارفرما.
فعالیت‌های کاری قالیباف
به کار انداختن ماشین‌ها یا فرایندها با سازوکارهای کنترلی یا با کار بدنی مستقیم؛ رایانه و وسایل نقلیه در این مورد نمی‌گنجند.
رساندن اطلاعات به سرپرستان، همکاران و زیردستان از راه تلفن، نوشتار، ایمیل یا به‌صورت حضوری.
مشاهده، دریافت و به‌دست‌آوردن اطلاعات از همهٔ منابع مرتبط.
پایش و بررسی اطلاعات به‌دست‌آمده از مواد، رویدادها یا محیط، برای تشخیص یا ارزیابی مشکلات.
انجام فعالیت‌های فیزیکی عمومی یعنی کارهایی که به استفادهٔ زیاد از دست‌ها و پاها و حرکت‌دادن کل بدن نیاز دارند، مانند بالا رفتن، بلند کردن، حفظ تعادل، راه رفتن، خم شدن و جابه‌جا کردن مواد.
استفاده از دست‌ها و بازوها برای جابه‌جایی، نصب، جای‌گذاری و حرکت دادن مواد و کار کردن با اشیا.
بازرسی تجهیزات، سازه‌ها یا مواد برای یافتن علت خطاها یا دیگر مشکلات و نقص‌ها.
شناسایی اطلاعات از راه دسته‌بندی، برآورد، تشخیص تفاوت‌ها و شباهت‌ها و رصد تغییر در شرایط یا رویدادها.
سنجیدن ارزش، اهمیت یا کیفیت چیزها یا افراد.
تحلیل اطلاعات و ارزیابی نتایج برای انتخاب بهترین راه‌حل و حل مسئله.
تخصص‌ها و گرایش‌های قالیباف
بافنده‌ای که در کارگاه و زیر نظر استادکار، فرش را از روی نقشهٔ شطرنجی میبافد. کار او سرعت و یکدستی است: چند نفر کنار هم روی یک دار می‌نشینند و گره و تراکم کارشان باید هم‌اندازه دربیاید، وگرنه جای اتصال روی فرش پیدا میشود. بیشتر فرش‌های شهری تبریز، کاشان، اصفهان و مشهد به همین شیوه بافته می‌شوند.
در بافت قشقایی، بختیاری، ترکمن و بلوچ نقشه‌ای روی کاغذ در کار نیست؛ طرح در حافظهٔ بافنده است و رج به رج از ذهن بیرون می‌آید. کار روی دار افقی و در فضای زندگی انجام میشود و تغییر کوچک طرح عیب شمرده نمی‌شود، بلکه امضای بافنده است. گبه، گلیم و فرش‌های درشت‌باف عشایری محصول همین شاخه‌اند.
بافت رج‌بالا با خامهٔ ابریشم تخصصی جداست که مرکز آن قم است و در اصفهان هم رواج دارد. گرهها بسیار ریزند، نقشه پرجزئیات است و یک متر مربع ماه‌ها وقت می‌برد. بافنده باید چشم و دستی بسیار دقیق داشته باشد و در نور مناسب کار کند؛ کوچک‌ترین لغزش در شمارش، روی طرحی به این ظرافت بی‌درنگ دیده میشود.
کسی که دار را می‌بندد و چله میکشد، معمولاً برای چند کارگاه کار میکند و خودش تمام فرش را نمی‌بافد. او شمار چله را از روی رجشمار و عرض سفارش حساب میکند، کشش را یکدست می‌گیرد و دار را تراز میکند. قواره‌دار درآمدن فرش و روان پیش رفتن بافت، بیش از هر مرحلهٔ دیگری به دقت همین کار بستگی دارد.
رفوگر فرش‌های آسیب‌دیده را ترمیم میکند: گره‌های ریخته را دوباره میزند، چلهٔ پاره را وصله میکند، شیرازه و ریشه را بازسازی میکند و رنگ ترمیم را با فرسودگی اطراف هماهنگ میکند. بسیاری از قالیبافان باتجربه به این شاخه می‌روند، چون کار کم‌حجم‌تر است و مزد هر ساعت آن از بافت تازه بالاتر است.
درآمد و حقوق قالیباف
حقوق قالیباف بهطور میانه ماهانه ۳۰ میلیون تومان است (میانگین ۳۴ میلیون). نیمهٔ میانی شاغلان بین ۲۱ تا ۴۳ میلیون تومان میگیرند و اشتغال این شغل تا ۱۰ سال آینده ۱۱٫۲٪ کاهش پیشبینی میشود.
دانش و مهارت‌های قالیباف
دانش
- تولید و فرآوری
- زبان انگلیسی
- مکانیک
- ایمنی و امنیت عمومی
- آموزش و تربیت
- رایانه و الکترونیک
- خدمات مشتری و خدمات شخصی
- مدیریت و اداره امور
- ریاضیات
مهارت‌ها
- پایش عملیات
- پایش
- راهبری و کنترل
- شنیدن فعال
- تحلیل کنترل کیفیت
- سخن گفتن
- تفکر انتقادی
- درک مطلب
- مدیریت زمان
- نگهداری تجهیزات
توانایی‌ها
- ثبات دست و بازو
- مهارت انگشتان
- دقت در کنترل
- هماهنگی چند اندام
- قدرت تنه
- درک شنیداری
- حساسیت به مسئله
- توجه انتخابی
تناسب شخصیتی و سبک کاری قالیباف
شاغلان این شغل بیش از همه به این تیپ‌های شخصیتی نزدیک‌اند:
- ۱واقع‌گراRealistic
- ۲قاعده‌مندConventional
- ۳کاوشگرInvestigative
کد هالند این شغل: R-C-I
قالیباف کاری تکراری و طولانی را با تمرکز پیش می‌برد؛ صبر، نظم و دقت چشم در تشخیص رنگ و شمارش بیش از هر توانایی دیگری به کار می‌آید. انگشتان چابک و حافظهٔ خوب برای طرح، کار را روان میکند. بیشتر بافندگان اهل کار مستقل و آرام‌اند.
محیط و شرایط کار قالیباف
کار پشت دار انجام میشود: در کارگاه‌های شهری، در اتاقی از خانه یا در سیاه‌چادر عشایری. فضا باید نور کافی و تهویه داشته باشد و نیمکت متناسب با قد بافنده تنظیم شود.
ساعت کار در کارگاه‌ها تمام‌وقت است و در بافت خانگی انعطاف‌پذیر؛ اجرت اغلب بر پایهٔ متراژ بافته‌شده است، نه ساعت.
تحصیلات و مسیر ورود به شغل قالیباف
کار معمولاً با نشستن کنار مادر، خواهر یا استادکار کارگاه شروع میشود. شاگرد نخست پود میدهد و پرز میچیند و کم‌کم گره زدن را یاد می‌گیرد. چند ماه طول میکشد تا دست روان شود و گرهها هم‌اندازه دربیاید.
دوره‌های قالیبافی سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور و هنرستان‌های فرش، گره، نقشه‌خوانی، چلهکشی و رفوگری را منظم آموزش می‌دهند. گواهینامهٔ مهارت برای ثبتنام در بیمهٔ قالیبافان و کار در تعاونی‌های فرش به کار می‌آید.
بیشتر قالیبافان در این مرحله زیر نقشه می‌بافند؛ مواد را کارفرما میدهد و اجرت بر پایهٔ متراژ و رجشمار حساب میشود. چند سال بافت پیوسته، سرعت و کیفیت را به جایی می‌رساند که سفارش‌های ظریفتر به بافنده سپرده شود.
استادکار نقشه را می‌خواند، خامه و رنگ را تحویل میدهد، کیفیت رج‌ها را می‌پاید و شاگرد تربیت میکند. در این مرحله بافنده معمولاً در یک شاخه مانند ریزبافی، تابلوفرش یا رفوگری شناخته میشود.
گام آخر خودبافی است: خرید خامه، انتخاب طرح و فروش مستقیم فرش به جای گرفتن اجرت. برخی کارگاه خود را راه می‌اندازند، در تعاونی و نمایشگاه عرضه می‌کنند یا آموزش می‌دهند؛ سود بیشتر است و ریسک سرمایه و بازار هم با خود بافنده.
- تجربه
- معمولاً به مهارت، دانش یا تجربه قبلی مرتبط با کار نیاز است. برای مثال، یک گوینده از تجربه کار مستقیم با مردم بهره می برد.
- تحصیلات
- این مشاغل معمولاً نیاز به دیپلم دبیرستان دارند.
- آموزش
- کارمندان در این مشاغل به چند ماه تا یک سال کار با کارمندان با تجربه نیاز دارند. یک برنامه کارآموزی شناخته شده ممکن است با این مشاغل مرتبط باشد.
- نمونه‌ها
- این مشاغل اغلب شامل استفاده از دانش و مهارت های شما برای کمک به دیگران است. به عنوان مثال می توان به سفارش دهندگان، کارمندان پیشخوان و اجاره، نمایندگان خدمات مشتری، نگهبانان، اثاثه یا لوازم داخلی و عابربانک اشاره کرد.
دوره‌های فنی و حرفه‌ای قالیباف
بافنده ترکیبی قالی و گلیم
731820750100001شغلصنایع دستی(بافت) · سطح ۲ · دیپلم · ۳۰۰ ساعت (۱۰۰ نظری + ۲۰۰ عملی)
سرفصل‌ها (۱۰)
- ۱.طراحی سنتی (قالی و گلیم و ...)
- ۲.بازاریابی
- ۳.آماده‌سازی دستگاه بافت
- ۴.آماده‌سازی مواد اولیه
- ۵.چلهکشی
- ۶.بافت گلیم
- ۷.بافت قالی
- ۸.قیچی‌کاری و تنظیم عرض بافته (قیچی جهت ایجاد بعد و ارتفاع)
- ۹.پرداخت و تکمیل نهایی کار
- ۱۰.نگهداری و شستشو
گبه باف
731820750560001شغلصنایع دستی(بافت) · سطح ۲ · سیکل · ۲۳۲ ساعت (۶۴ نظری + ۱۶۸ عملی)
سرفصل‌ها (۱۳)
- ۱.توانایی تشخیص و انتخاب مواد اولیه و ابزار گبه‌بافی
- ۲.آشنایی با نکات ایمنی و بهداشتی در کارگاه گبه‌بافی
- ۳.توانایی نصب دار گبه‌بافی
- ۴.رعایت اصول بهداشتی در برابر پشم و بقیه مواد
- ۵.توانایی چلهکشی، کوجی‌بندی دار گبه‌بافی
- ۶.شناسایی اصول ثبت مشخصات گبه
- ۷.توانایی نقشه‌خوانی
- ۸.توانایی گره زدن و پودگذاری
- ۹.توانایی پایین کشیدن از روی دار
- ۱۰.توانایی حفظ و نگهداری گبه
- ۱۱.توانایی تهیه شناسنامه گبه جهت صدور
- ۱۲.توانایی پیشگیری از حوادث و رعایت نکات ایمنی در کارگاه
- ۱۳.شناسایی اصول استفاده از ماسک دهان
چله کش
731820890010002شغلفرش · سطح ۲ · سیکل · ۱۳۰ ساعت (۳۵ نظری + ۹۵ عملی)
سرفصل‌ها (۶)
- ۱.رعایت ایمنی و بهداشت در محیط کار
- ۲.آماده سازی دار قالی به روش ترکی
- ۳.نصب کوجی
- ۴.آماده سازی مواد اولیه چله کشی
- ۵.چله کشی
- ۶.کنترل کیفیت چله کشی
دارکش قالی
731820890050002شغلفرش · سطح ۲ · ابتدایی · ۱۶۰ ساعت (۵۵ نظری + ۱۰۵ عملی)
سرفصل‌ها (۶)
- ۱.رعایت ایمنی و بهداشت در محیط کار
- ۲.کنترل قالی قبل از دارکشی
- ۳.دارکشی میخی
- ۴.دارکشی لولایی
- ۵.دارکشی پرسی
- ۶.انجام عملیات پایانی قالی پس از دارکشی
قالیباف هنری
731820890170002شغلفرش · سطح ۲ · سیکل · ۳۰۰ ساعت (۷۴ نظری + ۲۲۶ عملی)
سرفصل‌ها (۵)
- ۱.بافت گره‌های هنری
- ۲.بافت قالی‌های تزئینی
- ۳.تابلوبافی
- ۴.بافت قالی با اشکال مختلف و دوریزه
- ۵.بافت قالی‌های دورو
قالی باف حجمی
731820890180002شغلفرش · سطح ۲ · سیکل · ۱۵۵ ساعت (۳۶ نظری + ۱۱۹ عملی)
سرفصل‌ها (۷)
- ۱.طراحی احجام
- ۲.آماده‌سازی دار، مواد اولیه، ابزار جهت بافت حجمی
- ۳.انتقال سطح مقطع بافته شده به دار حجمی
- ۴.چلهکشی دار حجمی
- ۵.بافت سطح مقطع
- ۶.بافت حجم
- ۷.جداسازی و تکمیل حجم بافته شده
قالی باف ترکمن
731820890210001شغلفرش · سطح ۲ · سیکل · ۱۱۰ ساعت (۲۷ نظری + ۸۳ عملی)
سرفصل‌ها (۵)
- ۱.آماده‌سازی دار، مواد اولیه و ابزار قالیبافی
- ۲.چله ریختن و کوجی‌بندی
- ۳.گلیم‌بافی ابتدا و انتهای قالی
- ۴.گره زدن و پوددهی با توجه به مکانیزم بافت
- ۵.انجام عملیات تکمیلی بافت
الیاف شناسی
815220270010011شایستگیصنایع نساجی · سطح ۲ · سیکل · ۶۰ ساعت (۱۵ نظری + ۴۵ عملی)
سرفصل‌ها (۴)
- ۱.طبقه‌بندی الیاف
- ۲.تشخیص الیاف با روش سوزاندن
- ۳.تشخیص الیاف از طریق میکروسکوپ
- ۴.تشخیص شیمیایی الیاف
تجزیه فنی بافت پارچه تاری – پودی
815220270180011شایستگیصنایع نساجی · سطح ۲ · ۵۴ ساعت (۱۸ نظری + ۳۶ عملی)
سرفصل‌ها (۲)
- ۱.تجزیه نمونه پارچه
- ۲.تشخیص بافت پارچه
کارور بافت‌های حلقوی تاری (راشل)
815220270250002شغلصنایع نساجی · سطح ۲ · سیکل · ۱۳۲ ساعت (۴۷ نظری + ۸۵ عملی)
سرفصل‌ها (۶)
- ۱.کار با انواع ماشین‌های حلقوی بافت
- ۲.کار با قسمت‌های مختلف ماشین راشل
- ۳.راه‌اندازی و تولید با ماشین بافندگی
- ۴.برداشتن غلطک پارچه پر و گذاشتن غلطک خالی
- ۵.نگهداری و نظافت ماشین
- ۶.پیشگیری از حوادث ناشی از کار
چله بند – چله گذار
815220270370002شغلصنایع نساجی · سطح ۲ · سیکل · ۱۹۷ ساعت (۴۱ نظری + ۱۵۶ عملی)
سرفصل‌ها (۸)
- ۱.بریدن چله تمام شده و پیاده کردن اسنو و متعلقات مربوطه
- ۲.حمل استوانه خالی و چله طراحی شده و سوار کردن آن روی ماشین
- ۳.نصب قرقره حاشیه پارچه و سوار کردن شانه روی میز دفتین
- ۴.عبور دادن پارچه روی غلطک‌های پارچه و گره زدن سرنخ‌های چله جدید به پارچه قبلی
- ۵.تنظیم وردها، رگلاتور چله و بستن تمپل‌ها
- ۶.جاگذاری تیغه اره‌ها و تعویض میل میلک‌های شکسته
- ۷.تعویض غلطک پارچه، رفع اشتباهات طراحی و بافت پارچه نمونه
- ۸.رعایت ایمنی و پیشگیری از حوادث ناشی از کار
نرم‌افزارهای کاربردی قالیباف
ابزارها و تجهیزات قالیباف
ابزارهای عمومی‌تر
۲۴ مورد از ۴۷ ابزار ثبت‌شده برای این شغل
