قالی‌باف

کار هر فرش با چله‌کشی آغاز می‌شود. قالی‌باف شمار چله‌ها را از روی ابعاد سفارش و رج‌شمار حساب می‌کند، نخ چله را با کشش یکسان دور سردار و زیردار می‌پیچد، دار را با گوه تراز و کشش را یکدست می‌کند و سپس کوجی و هاف را می‌بندد تا راه پود باز شود. چند رج گلیم هم می‌بافد تا چله‌ها مهار شوند. خطای این مرحله تا آخرین رج با بافنده می‌ماند.

فرش‌های کارگاهی از روی نقشهٔ شطرنجی بافته می‌شوند که هر خانهٔ آن یک گره است. قالی‌باف رنگ و شمار گره‌های هر خانه را می‌خواند و روی چله پیاده می‌کند؛ در کارگاه‌های بزرگ استادکار نقشه را با آهنگی ثابت می‌خواند و چند بافنده هم‌زمان می‌بافند. درست شمردن چله‌ها و جا نینداختن گره، چیزی است که طرح را قرینه و حاشیه را منظم نگه می‌دارد.

قلب کار زدن گره است؛ گره فارسی یا ترکی، بسته به سبک منطقه و نقشه. بافنده خامه را دور چله‌ها می‌پیچد، با چاقوی قالی‌بافی در اندازهٔ یکسان می‌برد و رج را تا انتها پیش می‌برد. پس از هر رج، پود ضخیم و نازک از میان چله‌ها گذرانده می‌شود تا گره‌ها قفل شوند. یکنواختی و سرعت این حرکت هم ظرافت بافت را تعیین می‌کند و هم اجرت روزانه را.

پس از هر رج، دفتین کوبیده می‌شود تا گره‌ها بنشینند و تراکم در سراسر فرش یکسان بماند. قالی‌باف لبه‌ها را می‌پاید تا فرش کج نشود و عرض آن در بالا و پایین یکی بماند. کنترل رنگ هم کار اوست: برداشتن کلاف‌ها از یک لات رنگرزی و آمیختن تدریجی کلاف تازه با کلاف قبلی، جلوی ابرش و خط‌افتادگی رنگ را در پهنای فرش می‌گیرد.

پرز هر رج با قیچی قالی‌بافی چیده می‌شود تا سطح فرش هم‌تراز بماند و نقش واضح دربیاید. در پایان، گلیم انتهایی بافته می‌شود، فرش از دار پایین کشیده می‌شود و پس از پرداخت نهایی برای شست‌وشو و رفوگری می‌رود. آن‌گاه کار به کارفرما، تعاونی یا خریدار تحویل داده می‌شود و اجرت بافت بر پایهٔ متراژ و رج‌شمار حساب می‌شود.

نشستن ساعت‌ها روی نیمکت با گردن خمیده، فشار کار را به کمر، شانه و مچ منتقل می‌کند. بافندهٔ باتجربه ارتفاع نیمکت و فاصلهٔ کار را تنظیم می‌کند، نور را روی سطح بافت می‌آورد و میان کار، کشش و استراحت کوتاه می‌گذارد. مرتب نگه داشتن کلاف‌ها، تیز نگه داشتن چاقو و قیچی و پاک کردن گرد پشم هم بخشی از همین نظم روزانه است.