کانی‌شناس

کانی‌شناس تصمیم می‌گیرد از انبوه سنگی که تیم اکتشاف آورده، کدام تکه به آزمایشگاه برود؛ ملاک، پرسشی است که آزمایشگاه قرار است پاسخ دهد. یک مقطع نازک به سنگ سالم نیاز دارد، مانت پراش پرتو ایکس به چند گرم پودر ریزدانه و مطالعه آزادسازی به نمونه‌ای با دانه‌بندی دست‌نخورده. فازهای رسی و شکننده هم از خردایش روتین کنار گذاشته می‌شوند.

بخش بزرگی از هفته پشت میکروسکوپ می‌گذرد. از نمونه مقطع نازک و مقطع صیقلی تهیه می‌شود و کانی‌ها در نور عبوری از روی رنگ، برجستگی، رخ، دوقلویی و رنگ تداخلی و در نور بازتابی از روی بازتاب و ناهمسانگردی شناسایی می‌شوند. بافت هم به اندازه خود کانی اهمیت دارد: اینکه کدام کانی کدام را در بر گرفته، توالی تبلور و تاریخچه سنگ را لو می‌دهد.

چشم و میکروسکوپ همیشه کافی نیست. کانی‌های رسی، فازهای ریزدانه و کانی‌های شبیه به هم با پراش پرتو ایکس شناسایی می‌شوند و الگوی به‌دست‌آمده با پایگاه‌های داده مرجع تطبیق داده می‌شود. ترکیب دقیق نقطه‌به‌نقطه با میکروسکوپ الکترونی و آنالیز عنصری و برای کارهای دقیق‌تر با ریزکاو الکترونی به دست می‌آید. تفسیر این خروجی‌ها، نه گرفتن‌شان، کار تخصصی کانی‌شناس است.

وقتی بازیابی کارخانه افت می‌کند، نمونه خوراک، کنسانتره و باطله روی میز کانی‌شناس می‌آید. او اندازه دانه و درجه آزادسازی کانی باارزش را اندازه می‌گیرد و نشان می‌دهد فلز از دست‌رفته در کدام فاز مانده است؛ در دانه‌های قفل‌شده، در کانی‌های سولفیدی فرعی یا در ساختار یک کانی باطله. پاسخ او معمولاً به تغییر اندازه خردایش یا اصلاح مدار فلوتاسیون ترجمه می‌شود.

هر نمونه باید سال‌ها بعد هم قابل استناد باشد. کانی‌شناس تصاویر میکروسکوپی، الگوهای پراش و جدول‌های آنالیز را در یک بانک داده منظم ثبت می‌کند، مقاطع میکروسکوپی را بایگانی می‌کند و مجموعه مرجع کانی‌ها را نگه می‌دارد. در سازمان‌ها و دانشگاه‌ها همین مجموعه‌ها پایه آموزش، داوری اختلاف‌های فنی و مقایسه کانسارهای جدید با نمونه‌های شناخته‌شده است.

کارخانه سیمان، کاشی، شیشه و دیرگداز مشتری دائمی کانی‌شناس‌اند. او خاک یک معدن را می‌سنجد و می‌گوید کائولن آن چقدر کوارتز آزاد دارد، فلدسپات به چه نسبتی سدیک است، آهک چه ناخالصی‌هایی دارد و بنتونیت از نوع سدیم است یا کلسیم. همین جزئیات مشخص می‌کند ماده خام مستقیم مصرف می‌شود، فرآوری لازم دارد یا اصلاً به درد آن صنعت نمی‌خورد.