کارشناس شیمی تجزیه
Analytical Chemistکارشناس شیمی تجزیه مقدار و ترکیب اجزای یک نمونه را با روشهای دستگاهی و کلاسیک اندازهگیری میکند و روشهای آزمون را توسعه و اعتبارسنجی میکند. خروجی کار او عددی است که تکلیف کیفیت یک دارو، ماده غذایی، محصول پتروشیمی، ماده معدنی یا نمونه محیطزیستی را روشن میکند.
- کد SOC
- NM-734
- کد ISCO
- 2113
معرفی شغل
کارشناس شیمی تجزیه پاسخ میدهد که در یک نمونه چه چیزی هست و چه مقدار. نمونه را آماده میکند، آن را روی دستگاههایی مانند کروماتوگرافی مایع و گازی، طیفسنج جرمی، جذب اتمی یا ICP میبرد و عدد بهدستآمده را با مشخصات محصول یا حد مجاز قانونی میسنجد. بخش دیگر کارش ساختن و اعتبارسنجی روش آزمون و نگه داشتن آزمایشگاه در وضعیتی است که نتیجهاش قابل دفاع باشد.
این شغل در آگهیهای استخدام با عنوانهایی مانند کارشناس آزمایشگاه شیمی، کارشناس کنترل کیفیت شیمی، کارشناس کروماتوگرافی، کارشناس دستگاه HPLC و کارشناس آزمایشگاه کنترل کیفیت هم دیده میشود.
یک روز کاری
بیشتر خطاهای آزمون پیش از روشن شدن دستگاه ساخته میشود و انتخاب مسیر آمادهسازی با کارشناس تجزیه است: تصمیم میگیرد نمونه هضم اسیدی شود یا استخراج فاز جامد، همین مسیر را در روش اجرایی مینویسد تا هر بار یکسان اجرا شود، سطح غنیسازی و معیار پذیرش بازیابی را تعریف میکند و اگر اثر ماتریکس از حد بگذرد، مرحله پاکسازی را عوض میکند.
بخش بزرگی از روز با HPLC، GC، طیفسنج جرمی، جذب اتمی و ICP میگذرد: ساختن فاز متحرک، تعویض ستون و سپتوم، تنظیم برنامه دمایی و گرادیان، تزریق سری استانداردها و رسم منحنی کالیبراسیون. پیش از هر سری، آزمون تناسب سامانه اجرا میشود و اگر تفکیک یا تقارن پیک در محدوده نبود، کارشناس بهجای گزارش عدد، دستگاه را عیبیابی میکند.
وقتی برای یک ترکیب روش استانداردی وجود ندارد یا ماتریکس نمونه با مرجع فرق دارد، کارشناس شیمی تجزیه روش را خودش میسازد و سپس اعتبارسنجی میکند: خطی بودن، دقت، صحت، ویژگی، حد تشخیص و حد کمّیسازی و پایداری محلول. این کار بر پایه راهنماهای ICH یا فارماکوپه مستند میشود و پروندهاش در ممیزی خوانده میشود.
کارشناس تجزیه طرح کنترل کیفیت را میچیند، نه اینکه فقط اجرا کند: تعیین میکند هر سری چند نمونه شاهد و چه ماده مرجع گواهیشدهای بخواهد، حدود هشدار و اقدام نمودار کنترل را از داده خود آزمایشگاه درمیآورد و گواهی کالیبراسیون پیمانکار را از نظر زنجیره ردیابی میپذیرد یا رد میکند. داوری خروج از حد و ابطال نتایج آن سری هم با اوست.
عدد خام دستگاه هنوز نتیجه نیست. کارشناس شیمی تجزیه پیکها را شناسایی و انتگرالگیری میکند، اثر ماتریکس و درصد بازیابی را لحاظ میکند، عدم قطعیت اندازهگیری را برآورد میکند و عدد نهایی را با مشخصات محصول یا حد مجاز قانونی میسنجد. خروجی، برگ آزمونی است که ترخیص یک محموله یا توقف یک خط تولید به آن تکیه میکند.
ارزیابی ریسک شیمیایی هر روش جدید بخشی از خود طراحی روش است: کارشناس تجزیه پیش از اجرا مشخص میکند کدام مرحله با حلال فرار، سیانور یا اسید هیدروفلوئوریک خطرناک میشود، اگر بتواند معرف کمخطرتر جایگزین میکند و شرط ایمن اجرا را در متن روش مینویسد. صلاحیت تکنسین برای اجرای آن مرحله و مسیر دفع پسماند همان روش را هم او تعیین میکند.
وظایف شغلی کارشناس شیمی تجزیه
- آمادهسازی نمونه شامل همگنسازی، توزین دقیق، هضم اسیدی، استخراج و رقیقسازی متناسب با ماتریکس نمونه.
- اجرای آزمونهای دستگاهی با HPLC، GC، طیفسنج جرمی، جذب اتمی، ICP و طیفسنج مرئی-فرابنفش.
- ساختن محلولهای استاندارد و رسم منحنی کالیبراسیون و کنترل ضریب همبستگی آن پیش از تزریق نمونه.
- اجرای آزمون تناسب سامانه و بررسی تفکیک، تقارن و تکرارپذیری پیک در آغاز هر سری کاری.
- شناسایی و انتگرالگیری پیکها و محاسبه غلظت بر پایه استاندارد داخلی یا خارجی.
- توسعه روش آزمون جدید برای ترکیبها یا ماتریکسهایی که روش مرجع آماده ندارند.
- اعتبارسنجی روش از نظر خطی بودن، دقت، صحت، ویژگی، حد تشخیص و حد کمّیسازی.
- اجرای آزمونهای کلاسیک مانند تیتراسیون، کارل فیشر، وزنسنجی و اندازهگیری نقطه ذوب.
- مقایسه نتیجه آزمون با مشخصات محصول، استاندارد ملی یا حد مجاز قانونی و اعلام انطباق یا عدم انطباق.
- برآورد عدم قطعیت اندازهگیری و درج آن در گزارشهای نیازمند اعتباربخشی.
- تدوین و صدور برگ آزمون و گزارش فنی برای واحد تولید، مشتری یا نهاد نظارتی.
- اجرای برنامه کالیبراسیون ترازو، سمپلر، دماسنج و دستگاههای تجزیهای و نگهداری سوابق آن.
- پایش نمودارهای کنترل با نمونه شاهد و مواد مرجع گواهیشده و پیگیری خروج از محدوده.
- عیبیابی و نگهداری پیشگیرانه دستگاهها شامل تعویض ستون، سپتوم، لامپ و سرویس پمپ و آشکارساز.
- ریشهیابی نتایج خارج از مشخصات و مستندسازی اقدام اصلاحی و پیشگیرانه.
فعالیتهای کاری
وارد کردن، پیادهسازی، ثبت، ذخیره یا نگهداری اطلاعات به شکل نوشتاری یا الکترونیکی و مغناطیسی.
یافتن اصول، دلایل یا واقعیتهای زیربنایی اطلاعات، از راه تجزیهٔ اطلاعات یا دادهها به بخشهای جداگانه.
مشاهده، دریافت و بهدستآوردن اطلاعات از همهٔ منابع مرتبط.
تحلیل اطلاعات و ارزیابی نتایج برای انتخاب بهترین راهحل و حل مسئله.
شناسایی اطلاعات از راه دستهبندی، برآورد، تشخیص تفاوتها و شباهتها و رصد تغییر در شرایط یا رویدادها.
بهروز نگه داشتن دانش فنی خود و بهکارگیری دانش تازه در کار.
استفاده از اطلاعات مرتبط و قضاوت شخصی برای تعیین اینکه آیا رویدادها یا فرایندها با قوانین، مقررات یا استانداردها مطابقت دارند.
رساندن اطلاعات به سرپرستان، همکاران و زیردستان از راه تلفن، نوشتار، ایمیل یا بهصورت حضوری.
گردآوری، کدگذاری، دستهبندی، محاسبه، جدولبندی، بازبینی یا راستیآزمایی اطلاعات و دادهها.
استفاده از رایانه و سامانههای رایانهای — سختافزار و نرمافزار — برای برنامهنویسی، نوشتن نرمافزار، راهاندازی قابلیتها، ورود داده یا پردازش اطلاعات.
تخصصها
این تخصص روی جداسازی و شناسایی ترکیبهای آلی در ماتریکسهای پیچیده متمرکز است؛ از HPLC و UPLC تا GC-MS و LC-MS/MS. کار شامل انتخاب ستون و فاز متحرک، بهینهسازی گرادیان و شرایط یونش، کار با حالت پایش یون منتخب و کنترل اثر ماتریکس است. بازار آن در آزمایشگاههای دارویی، باقیمانده سموم و آزمونهای ناخالصی پررنگترین است.
تمرکز این شاخه بر اندازهگیری فلزات و عناصر است: جذب اتمی شعله و کوره، ICP-OES و ICP-MS برای غلظتهای بسیار پایین، و XRF و XRD برای شناسایی سریع ترکیب و فاز. کارشناس این حوزه با هضم میکروویو، تعیین عیار کانه و کنترل فلزات سنگین کار میکند و در صنایع معدنی، فولاد و پتروشیمی جذب میشود.
در این تخصص، آزمونها بر پایه فارماکوپه و راهنماهای ICH انجام میشود: سنجش مقدار ماده مؤثره، آزمون ناخالصی و مواد مرتبط، یکنواختی واحد دوز، آزمون انحلال و مطالعات پایداری. کارشناس باید مستندسازی مطابق الزامات GMP آزمایشگاه کنترل کیفیت و ضوابط سازمان غذا و دارو را بلد باشد، چون نتیجه او مبنای آزادسازی سری ساخت است.
این شاخه کیفیت آب شرب، پساب صنعتی، خاک و هوا را میسنجد: اکسیژنخواهی شیمیایی و زیستی، نیترات و فسفات، فلزات سنگین، ترکیبهای آلی فرار و شاخصهای شوری. کار با نمونهبرداری میدانی و زنجیره حفاظت نمونه گره خورده و مرجع داوری آن استانداردهای ملی و حدود مجاز سازمان حفاظت محیط زیست و شرکت آب و فاضلاب است.
موضوع این تخصص ترکیب تقریبی، افزودنیها و آلایندههای مواد غذایی است: اندازهگیری چربی و پروتئین و رطوبت، پروفایل اسید چرب و ترانس، قند و نگهدارنده، باقیمانده سموم، آفلاتوکسین و فلزات سنگین. داوری بر پایه استاندارد ملی ایران است و کارفرما بیشتر کارخانه غذایی یا آزمایشگاه همکار استاندارد است.
درآمد و اشتغال کارشناس شیمی تجزیه
میانهٔ حقوق ماهانهٔ کارشناس شیمی تجزیه ۵۳ میلیون تومان است (میانگین ۵۹ میلیون، ساعتی ۳۰۷ هزار تومان). نیمهٔ میانی شاغلان بین ۴۱ تا ۷۳ میلیون تومان میگیرند و اشتغال این شغل تا ۱۰ سال آینده ۴٫۹٪ رشد پیشبینی میشود.
رضایت شغلی
دانش و مهارتهای کارشناس شیمی تجزیه
دانش
- شیمی
- زبان انگلیسی
- ریاضیات
- تولید و فرآوری
- رایانه و الکترونیک
- مدیریت و اداره امور
- امور اداری
- فیزیک
- مهندسی و فناوری
- مکانیک
مهارتها
- علوم
- درک مطلب
- تفکر انتقادی
- سخن گفتن
- نوشتن
- ریاضیات
- شنیدن فعال
- یادگیری فعال
- حل مسائل پیچیده
- پایش
تواناییها
- بیان شفاهی
- درک شنیداری
- استدلال قیاسی
- استدلال استقرایی
- بینایی نزدیک
- استدلال ریاضی
- توانایی محاسبه عددی
- انعطاف در تشخیص الگوی پنهان
تناسب شخصیتی و سبک کاری
شاغلان این شغل بیش از همه به این تیپهای شخصیتی نزدیکاند:
- ۱کاوشگرInvestigative
- ۲واقعگراRealistic
- ۳قاعدهمندConventional
کد هالند این شغل: I-R-C
این کار به آدم دقیق و صبور میآید؛ کسی که رقم چهارم اعشار برایش معنا دارد و حاضر است یک سری آزمون را بهخاطر نمونه شاهد خارج از محدوده دوباره اجرا کند. روحیه کاوشگر برای عیبیابی دستگاه لازم است و نظم در مستندسازی، چون هر عدد باید بعدها هم قابل دفاع باشد.
محیط و شرایط کار
کار در آزمایشگاه کنترل کیفیت یا آزمایشگاه همکار میگذرد؛ بخشی پشت هود و میز دستگاه و بخشی پشت رایانه برای پردازش داده. نمونهبرداری میدانی از خط تولید یا پساب هم گاهی هست.
بیشتر موقعیتها تماموقتاند و در کارخانههای با تولید پیوسته، آزمایشگاه شیفتی کار میکند.
تحصیلات و مسیر ورود به شغل کارشناس شیمی تجزیه
پایه این حرفه در درس شیمی و ریاضی دبیرستان و کار عملی در آزمایشگاه مدرسه گذاشته میشود. آشنایی با زبان انگلیسی هم لازم است، چون راهنمای دستگاهها، فارماکوپه و روشهای استاندارد به انگلیسیاند.
کمترین شرط ورود، کارشناسی شیمی محض یا کاربردی است؛ مهندسی شیمی و علوم و صنایع غذایی هم برای بخشی از موقعیتها پذیرفته میشود. آزمایشگاه درسی تجزیه دستگاهی و کارآموزی تابستانی، اولین رزومه واقعی را میسازند.
ارشد شیمی تجزیه تفاوت میان اپراتور دستگاه و کسی است که روش میسازد. کار با دستگاههای پیشرفته در آزمایشگاه مرکزی دانشگاه و یک پایاننامه دستگاهی، همان چیزی است که آگهیهای توسعه روش و اعتبارسنجی میخواهند.
دو تا چهار سال کار پای دستگاه، صلاحیت فنی میآورد. دورههای تخصصی HPLC و GC، آموزش الزامات ISO/IEC ۱۷۰۲۵ و عدم قطعیت اندازهگیری، کارشناس را از انجامدهنده آزمون به تأییدکننده نتیجه تبدیل میکند.
مسیر ارشدیت به مسئول فنی آزمایشگاه همکار، مدیر کنترل کیفیت کارخانه یا مدیر فنی آزمایشگاه خصوصی میرسد؛ جایی که کار از تزریق نمونه به تأیید روش، مدیریت ممیزی، بودجه تجهیزات و آموزش کارکنان تازهوارد منتقل میشود.
- تجربه
- مقدار قابل توجهی از مهارت، دانش یا تجربه مرتبط با کار برای این مشاغل مورد نیاز است. به عنوان مثال، یک حسابدار باید چهار سال کالج را بگذراند و چندین سال در حسابداری کار کند تا واجد شرایط در نظر گرفته شود.
- تحصیلات
- اکثر این مشاغل نیاز به مدرک لیسانس چهار ساله دارند، اما برخی از آنها نیازی به مدرک لیسانس ندارند.
- آموزش
- کارمندان در این مشاغل معمولاً به چندین سال تجربه مرتبط با کار، آموزش در حین کار و/یا آموزش حرفه ای نیاز دارند.
- نمونهها
- بسیاری از این مشاغل شامل هماهنگی، نظارت، مدیریت یا آموزش دیگران است. به عنوان مثال می توان به دلالان املاک، مدیران فروش، مدیران پایگاه داده، طراحان گرافیک، شیمیدانان، مدیران هنری و برآوردگران هزینه اشاره کرد.
مهارتهای نرمافزاری
ابزارهای عمومیتر
ابزارها و تجهیزات
ابزارهای عمومیتر
۲۴ مورد از ۱۸۸ ابزار ثبتشده برای این شغل
